Historia

Muzeum Regionalne w Stalowej Woli powstało w 1999 roku. To samorządowa instytucja kultury wpisana do Państwowego Rejestru Muzeów. Funkcjonuje w trzech zabytkowych budynkach, które na potrzeby działalności kulturalnej zostały poddane kompleksowej rewitalizacji i modernizacji. Od 2022 roku jest muzeum oddziałowym. Główna siedziba Muzeum od 2002 roku znajduje się w osiemnastowiecznym Zamku Lubomirskich. Zorganizowano tam przestrzeń edukacyjną i konferencyjno-wystawienniczą. Na poddaszu mieści się zmodernizowana w latach 2015–2016 wystawa stała pt. „Stacja Rozwadów. Między Lwowem a Krakowem”. Jej treść odnosi się do przeszłości dawnego miasta Rozwadów (dziś osiedla Stalowej Woli) ukazanej na tle dziejów regionu Dolnego Nadsania. Pierwsze piętro to przestrzeń przeznaczona do organizowania wystaw czasowych, głównie z zakresu sztuki, historii, etnografii i archeologii.

W 2019 roku w budynku dawnego sądu powstała Galeria Malarstwa Alfonsa Karpińskiego, jedyna w Polsce stała wystawa poświęcona temu młodopolskiemu artyście urodzonemu w Rozwadowie. Na ekspozycji znajduje się niemal 80 jego prac, których znakomita większość pochodzi ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli. Program wystaw czasowych w głównej mierze skupia się na wystawach nawiązujących do twórczości Alfonsa Karpińskiego, a dotyczy także sztuki dawnej i współczesnej. W Galerii działa również szkoła Rysunku i Malarstwa „Karpiński”, w której dzieci i młodzież pod okiem wykwalifikowanych nauczycieli pogłębiają kreatywność oraz rozwijają umiejętności w zakresie technik plastycznych.

Muzeum Centralnego Okręgu Przemysłowego działa od 2022 roku w budynku dawnych warsztatów szkolnych, wybudowanych w latach 50. XX w. Obok eskpozycji stałej „Centralny Okręg Przemysłowy. Narodziny innowacyjnego przemysłu w Polsce” z wieloma odniesieniami do przeszłości Stalowej Woli, częścią pt. „Miasto” dedykowaną dla dzieci i pokojem zagadek „Zgaszona gwiazda COP-u – okupacja”, w obiekcie znajdują się również sale edukacyjne i wystaw czasowych, w których prezentowane są głównie ekspozycje poświęcone historii miasta oraz osiągnięciom nauki i techniki.

Muzeum posiada również zabytkowy budynek dawnego kina-teatru, nazywanego Górką, który w przyszłości, po kompleksowej rewitalizacji, będzie siedzibą Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej.

Muzeum jest także organizatorem i współorganizatorem wystaw stałych w Domu Katechetycznym przy ul. ks. J. Popiełuszki 4: „Muzeum Jana Pawła II” oraz „A jutro jest nieznane. Podziemna »Solidarność« w Stalowej Woli 1982-1989”, przygotowało też ekspozycję stałą w Rozwadowskim Domu Kultury „Sokół”. Wystawy opracowane i przygotowane przez stalowowolskich muzealników można oglądać również w przestrzeni miasta w postaci ekspozycji plenerowych, które skupiają się na zagadnieniach z zakresu historii regionalnej, często rocznicowej.

Muzeum Regionalne w Stalowej Woli realizuje swoją misję przez gromadzenie i zabezpieczanie zbiorów, ich naukowe opracowanie, prowadzenie prac badawczych i konserwatorskich, organizację wystaw i wydarzeń kulturalnych oraz działalność edukacyjną, popularyzatorską, wydawniczą z zakresu architektury i sztuki, historii, archeologii oraz etnografii. Ponadto zapewnia zaplecze naukowo-edukacyjne dla uczniów, studentów, badaczy i historyków. Aktywnie uczestniczy w procesie kształtowania lokalnej świadomości historycznej, zachęca społeczność do współpracy w zakresie wymiany myśli naukowej z różnych dyscyplin wiedzy, a także buduje lokalną tożsamość Stalowej Woli, regionu i jego mieszkańców. W oparciu o te idee prowadzi szeroką działalność edukacyjną, kierowaną do odbiorców w różnym wieku. Pracownicy działu edukacji i działów merytorycznych opracowują programy edukacyjne w oparciu o dostępne wystawy, ale też dotyczące szeroko rozumianej historii regionu. Stalowowolskie Muzeum Regionalne to przede wszystkim pracownicy, fachowcy posiadający wyjątkową wiedzę i umiejętności, przez co istotnie wpływają na rozwój intelektualny i kulturalny mieszkańców regionu, dla których często Muzeum jest miejscem pierwszego kontaktu ze sztuką, kulturą i dziedzictwem.

Muzeum znane jest głównie ze znakomitych wystaw sztuki dawnej, szlaków tematycznych, promocji architektury modernizmu i kolekcji sztuki (m.in. twórczości Alfonsa Karpińskiego, Stefana Norblina) i rzemiosła art déco oraz działań na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Owocem pracy stalowowolskich muzealników jest m.in. projekt „Przystanki naszej historii”. To atrakcyjna forma ścieżki edukacyjnej, składającej się z ośmiu „Ekopunktów informacji o lokalnym dziedzictwie”, usytuowanych w pobliżu zabytkowych budynków i historycznych miejsc na terenie osiedli Charzewice, Rozwadów oraz dawnej wsi Pławo. Dzięki nim mieszkańcy i turyści będą mogli lepiej poznać historię i zabytki Stalowej Woli. Towarzyszy jej mobilna aplikacja, ułatwiająca korzystanie z ekopunktów.

Pracownicy Muzeum prowadzą długoterminowe prace badawcze, które sukcesywnie akcentowane są organizacją różnych wydarzeń oraz kolejnymi publikacjami. Działania te angażują lokalną społeczność, na co przykładami są między innymi tematy: kultura ludowa Lasowiaków, działalność i twórczość Marii Kozłowej, społeczność żydowska w Rozwadowie, czasy I i II wojny światowej oraz historia Stalowej Woli. Projekt „Salowowolanie. Kim jesteśmy”, rozpoczęty w 2015 roku, do dziś aktywizuje mieszkańców, szczególnie młodzież szkolną.

Misja Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli to gromadzenie i zabezpieczanie zabytków związanych z kulturą materialną i społeczną mikroregionu Dolnego Nadsania, twórczością Alfonsa Karpińskiego i Stefana Norblina oraz dziedzictwem Centralnego Okręgu Przemysłowego. Ważnym zadaniem jest upowszechnianie wiedzy o historii, kulturze, tradycjach i zabytkach regionu. W tym celu organizowane są wystawy, projekty edukacyjne, artystyczne i badawcze, prowadzona aktywną działalność wydawnicza związana z tematyką regionalną lub organizowanymi w Muzeum wystawami. Pracownicy badają i pomagają w poszukiwaniach skomplikowanej tożsamości mieszkańców regionu oraz pozostałości kultury ludowej. Muzeum wzbudza ciekawość odbiorców, uczy historii i kształtuje poczucie dumy z miejsca, w którym żyją. Podtrzymuje pamięć o ludziach wywodzących się stąd, zwykłych mieszkańcach, bohaterach i pionierach. Stwarza też dogodne warunki uczestnictwa w kulturze, kierując swoją ofertę do odbiorców w różnym wieku i z różnymi potrzebami. Jest zawsze blisko lokalnej społeczności, tworzy przyjazne miejsce spotkań z przeszłością i z ludźmi. Zabiega i dba o dobrą współpracę z kolekcjonerami, regionalistami, przewodnikami miejskimi, lokalnymi instytucjami i twórcami, stwarzając odpowiednie warunki do współpracy na wielu polach. Dla gości odwiedzających nasz region Muzeum jest kulturalną i turystyczną atrakcją, wspiera władze samorządowe w ochronie i rewitalizacji architektonicznego dziedzictwa Stalowej Woli. Ponieważ wszystkie muzealne obiekty są zabytkowe, to nieustanna troska o ich jak najlepszy stan znacznie przyczynia się do wzrostu atrakcyjności miasta.

Działając w myśl maksymy „historia jest nauczycielką życia”, wzmocnieni przez dziedzictwo Centralnego Okręgu Przemysłowego, w ramach Muzeum COP, kreuje również przyszłość technologiczną przez współpracę z innowacyjnymi firmami i organizacjami, zarówno lokalnymi, jak i ogólnopolskimi. Kształtuje debatę, wpływa na naukę i rozwój przemysłowy. Muzeum jest platformą dialogu, przestrzenią do wymiany myśli, poglądów i idei. Jest muzeum partycypacyjnym, którego działalność nie zamyka się tylko i wyłącznie na przeszłości, ale współtworzy teraźniejszość, kierując się w stronę lepszego jutra. Od 2023 roku Muzeum jest członkiem Stowarzyszenia Muzeów Sztuki Inżynieryjnej, a od 2024 roku Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego – European Route of Industrial Heritage (ERIH).

Placówka finansowana jest z dotacji organizatora, ale skutecznie pozyskuje fundusze ministerialne, unijne i inne. Muzeum Regionalne było wielokrotnie nagradzane ogólnopolskimi i lokalnymi nagrodami za nietuzinkowe i bardzo wartościowe projekty wystawiennicze i edukacyjne. Są to między innymi cztery nagrody Wydarzenie Muzealne Roku „Sybilla”, 20 wyróżnień i nominacji oraz trzykrotnie nagroda Wydarzenie Historyczne Roku. Siedem razy stalowowolscy muzealnicy nagrodzeni zostali również Nagrodą Miasta Stalowej Woli „Gałązka Sosny”.

W swojej dotychczasowej działalności Muzeum Regionalne w Stalowej Woli przygotowało 524 wystawy w Stalowej Woli, na terenie Polski i za granicą. Ekspozycje zaprezentowane w naszym mieście obejrzało do tej pory 748 780 osób. Na wystawach przygotowanych przez Muzeum a prezentowanych poza Stalową Wolą i za granicą Polski frekwencja wyniosła 299 590 osób. Daje to łącznie niebagatelną liczbę 1 048 370 zwiedzających od początku istnienia Muzeum Regionalnego do jesieni 2024 roku.

W ciągu 25 lat działalności Muzeum Regionalne w Stalowej Woli zgromadziło pokaźne zbiory. W inwentarzach działów: sztuka, archeologia, etnografia, historia, COP oraz archiwum zgromadzono łącznie 11 013 obiektów, a inwentarz biblioteki muzealnej liczy 4937 pozycji książkowych.

Muzeum systematycznie organizuje konferencje i sympozja, będące efektem badań naukowych pracowników. Dotąd odbyło się 31 takich wydarzeń. Niezwykle ważnym obszarem działalności jest dla muzeum również aktywność wydawnicza. Wśród 166 wydanych dotąd publikacji są katalogi wystaw, monografie, przewodniki, książki edukacyjne dla dzieci i dorosłych. Przywołać warto chociaż niektóre, ważne dla badania historii regiony: „Stalowa Wola. Europejskie miasto modernistyczne”, „Nekropolie Wielkiej Wojny nad Wisłą i Sanem”, „Żyd, mój sąsiad”, „Regionalny słownik biograficzny”, „Szkło i porcelana ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli”. Muzealne publikacje prezentują bardzo wysoki poziom merytoryczny i edytorski, są efektem pracy muzealników z Muzeum Regionalnego, a niekiedy również ich współpracy ze specjalistami z innych instytucji. Cieszą się też ogromnym zainteresowaniem czytelników.

 

Muzeum Regionalne jest niezwykle ważną instytucją kultury w Stalowej Woli i regionie. Swoją obecność zaznacza również w innych miastach Polski, współpracując w zakresie organizacji wystaw, wydarzeń i wydawnictw. To instytucja szalenie ważna dla mieszkańców regionu, dla których stale odkrywa karty przeszłości, angażuje w jej badanie i poznawanie, inspiruje do indywidualnych poszukiwań. Lokalni odbiorcy mają także okazję poznawać dzieła wielkich mistrzów, unikatowe zabytki czy oryginalne tematy bez konieczności wyjeżdżania do dużych muzeów w odległych miastach. Ekspozycje prac takich mistrzów, jak Jan Matejko, Olga Boznańska, Józef Brandt, Józef Chełmoński, Leon Wyczółkowski czy Stanisław Wyspiański odwiedziły tłumy zwiedzających, dla których była to prawdziwa uczta duchowa i wielkie wydarzenie kulturalne. Bardzo ważną rolę odgrywa Muzeum Regionalne w kształceniu kulturalnym i artystycznym młodego pokolenia. Każdego roku tysiące uczniów biorą udział w lekcjach muzealnych i warsztatach prowadzonych przez muzealnych edukatorów. Również całe rodziny chętnie korzystają z dedykowanej im oferty zajęć okolicznościowych, na których poznają nie tylko tajniki sztuki, ale także odkrywają dawne zwyczaje i tradycje, znajdując przy tym ciekawe pasje i nabywając nowe umiejętności. Niesłabnącym zainteresowaniem cieszą się również wydarzenia organizowane w plenerze o charakterze patriotycznym, ciekawe koncerty oraz niezwykle popularna coroczna noc muzeów.

25 lat działalności stalowowolskiego Muzeum to czas niezwykle intensywnej pracy i rozwoju instytucji na rzecz lokalnej społeczności. Jest też znakomitą wizytówką Stalowej Woli – dzięki działaniom Muzeum nasze miasto jest rozpoznawalne w całej Polsce.